Wiemy już jak odprowadzić wodę do kanalizacji. Ale wiemy też, że istnieje sporo alternatyw, które pozwalają zatrzymać wodę w miejscu opadu, dzięki czemu odciążamy kanalizację i wykorzystujemy wodę jako zasób. Woda jest wykorzystywana przez rośliny i oddawana do atmosfery w procesie transpiracji. Gleba i system korzeniowy poprawiają jakość wody, a sama obecność zieleni wspiera mikroklimat, ograniczając przegrzewanie i zwiększając wilgotność powietrza.
Omówmy sobie kilka przykładów – niecki infiltracyjne, studnie chłonne, ogrody deszczowe (w gruncie i w pojemniku) oraz stawy retencyjne. Na początek wystarczy. Po więcej informacji sięgnij do poradników Fundacji Sendzimira.
Kalkulator
Przy obliczaniu odwodnienia punktowego i liniowego przydatny jest kalkulator. Nie inaczej jest tutaj. Na stronie Aquanet Retencja możesz dowiedzieć się jakie rozwiązania wprowadzić, żeby wykorzystać cały deszcz, który spada na Twoją działkę. Najpierw podajesz dane swojej działki (powierzchnię terenów zabudowanych i niezabudowanych) oraz rodzaj gruntu (przepuszczalny, nieprzepuszczalny). Następnie wybierasz jedno lub kilka rozwiązań z błękitno-zielonej infrastruktury i podajesz parametry (np. powierzchnia stawu retencyjnego). Na każdym etapie masz podpowiedzi, więc praca z kalkulatorem jest bardzo ułatwiona. Na koniec otrzymujesz informację ile wody udało się zagospodarować, a ile trzeba będzie odprowadzić do kanalizacji. Możesz nawet wygenerować poręczny raport. Genialne narzędzie – zarówno do obliczeń własnych, jak i do pracy projektowej i edukacji.
Niecka infiltracyjna
Niecka retencyjna to płytkie, łagodnie uformowane obniżenie terenu, w którym deszczówka może się okresowo gromadzić – zwykle nie dłużej niż przez dwa dni. W takim miejscu mogą rosnąć trawy lub inne rośliny, które dobrze znoszą zarówno krótkotrwałe zalanie, jak i okresy suszy.
Wybór miejsca
- Niecka powinna być oddalona od budynków o co najmniej 5 metrów, aby uniknąć zawilgocenia fundamentów.
- Poziom wód gruntowych* musi znajdować się odpowiednio głęboko.
- Nie należy jej zakładać na gruntach słabo przepuszczalnych* – w takim przypadku lepszym rozwiązaniem może być staw retencyjny.
* Jak określić właściwy poziom wód gruntowych i przepuszczalność gruntu? To temat na oddzielny wpis, który z pewnością się tu również pojawi. W międzyczasie skorzystaj z polecanych poradników.
Określenie powierzchni niecki
Najpierw należy określić powierzchnię terenu utwardzonego, z którego woda będzie spływać do niecki. Następnie oblicza się wielkość niecki, która powinna stanowić od 10% do 25% tej powierzchni, w zależności od przepuszczalności gruntu. Przy bardzo dobrze przepuszczalnym podłożu wystarczy 10%, przy dobrej przepuszczalności około 15%, a przy umiarkowanej – około 25%.
Przykład: Dla 100 m² powierzchni odwadnianej i dobrej (ale nie bardzo dobrej) przepuszczalności gruntu niecka powinna mieć około 15 m².
Budowa krok po kroku
Krok 1: Prace ziemne
Wyznacz kształt niecki oraz kierunek spływu wody. Wykop zagłębienie o głębokości 30 cm i odłóż ziemię obok. Następnie pogłęb wykop o kolejne 30 cm, a wydobytą ziemię wykorzystaj do usypania wokół niecki naturalnego nasypu, który zapobiegnie wylewaniu się wody. Na końcu wypełnij dół wcześniej odłożoną żyzną ziemią, uzupełniając nim pierwsze 30 cm wykopu.
Krok 2: Sadzenie roślin
W niecce należy posadzić gatunki, które dobrze znoszą zarówno okresowe zalewanie, jak i suszę**. Nasyp wokół niecki powstaje z ubogiej gleby z głębszych warstw, dlatego można ją lekko wzbogacić kompostem (w proporcjach 1:5–1:8). Warto obsiać go łąką kwietną lub posadzić rośliny preferujące suche stanowiska. Po zakończeniu sadzenia rośliny należy podlewać codziennie przez co najmniej dwa tygodnie.
** Jakie rośliny nadają się do sadzenia w niecce, w ogrodach deszczowych lub w stawach retencyjnych? Informacji szukaj w broszurach. W przyszłości postaram się stworzyć wpis na ten temat.
Pielęgnacja
Niecka nie wymaga intensywnej pielęgnacji i podlewa się ją tylko podczas długotrwałej suszy. Raz w roku, wczesną wiosną lub późną jesienią, należy usunąć suche części roślin i inne resztki. Warto także regularnie sprawdzać, czy woda może swobodnie do niej dopływać, a w razie potrzeby udrożnić doprowadzające ją drogi.
Studnia chłonna
Studzienka chłonna to podziemne urządzenie, które umożliwia wsiąkanie wody do gruntu i jej magazynowanie. Nie oczyszcza wody, dlatego przed doprowadzeniem deszczówki warto ją wstępnie przefiltrować, np. w studzience osadowej lub niecce z roślinami. Wielkość studzienki zależy od dostępnych prefabrykatów. Rozwiązanie to stosuje się, gdy nie ma możliwości gromadzenia wody w zbiornikach wodnych.
Wybór miejsca
Studzienkę chłonną należy zlokalizować w odległości co najmniej 6 m od budynku, aby chronić fundamenty przed wilgocią. Odstęp między dwiema studniami powinien wynosić minimum 10 m. Przy wyborze miejsca trzeba też uwzględnić jej średnicę, która zależy od dostępnych prefabrykatów, np. około 80 cm.
Budowa krok po kroku
Krok 1: Zrobienie wykopu
Pierwszym etapem jest wykonanie wykopu o głębokości co najmniej 2 m, najlepiej w kształcie leja. Następnie dno i ściany należy wyłożyć geowłókniną, aby zapobiec przerastaniu konstrukcji przez korzenie roślin.
Krok 2: Montaż studzienki
Na dnie układa się warstwę przepuszczalną z kamieni lub żwiru, a następnie w centrum ustawia studnię z prefabrykatów betonowych. Pod studnią należy ułożyć geowłókninę, a wlot zabezpieczyć pokrywą z otworami, aby ograniczyć dostawanie się zanieczyszczeń.
Krok 3: Wypełnienie wykopu
Po zamontowaniu studzienki wykop wypełnia się warstwą drenażową z żwiru o frakcji 8–32 mm, układając go od większych do mniejszych ziaren. Następnie dodaje się warstwę zasypki, np. piaskowo-żwirowej. Aby ukryć właz, żwir można przykryć cienką warstwą gleby i obsiać trawą lub roślinami ozdobnymi. Wyższe rośliny warto sadzić w pewnym oddaleniu, aby nie utrudniały dostępu do studzienki.
Pielęgnacja
Należy regularnie sprawdzać czy woda swobodnie dopływa do studni i czyścić otwory dopływowe.
Ogród deszczowy w pojemniku
Ogród deszczowy w pojemniku to nasadzenie roślin w donicy wypełnionej warstwami filtracyjnymi, zasilane wodą deszczową z rynny. Takie rozwiązanie zatrzymuje wody opadowe głównie z dachów budynków. Dzięki swojej budowie może on przyjąć wodę z powierzchni większej niż sama donica. W takim ogrodzie sadzi się rośliny typowe dla podmokłych łąk. Rozwiązanie to sprawdza się szczególnie tam, gdzie przestrzeń przy budynkach jest ograniczona i gdzie teren jest utwardzony, przez co nie ma możliwości wykonania ogrodu deszczowego w gruncie.
Wybór miejsca
Ogród deszczowy w pojemniku najlepiej umieścić bezpośrednio przy rurze spustowej odprowadzającej wodę z rynien, dopasowując jej długość do wysokości donicy. Takie rozwiązanie eliminuje konieczność budowy dodatkowej instalacji doprowadzającej wodę i obniża koszty realizacji. Należy jednak upewnić się, że ogród nie będzie utrudniał dostępu do urządzeń technicznych przy budynku, takich jak kratki wentylacyjne czy skrzynki instalacji elektrycznej, oraz że nie zostanie ustawiony na włazie do kanalizacji. Aby uniknąć zawilgocenia elewacji, trzeba zapewnić swobodną cyrkulację powietrza między pojemnikiem a ścianą budynku, dlatego powinien on być odsunięty od niej co najmniej o 30 cm.
Określenie wymiarów pojemnika
Wielkość pojemnika zależy od powierzchni dachu, z którego woda spływa do ogrodu przez rurę spustową. Jego powierzchnia powinna stanowić około 3% powierzchni odwadnianego dachu, a głębokość wynosić 80-85 cm.
Przykład: Dla 100 m² powierzchni dachu, z którego odprowadzamy wodę pojemnik powinien mieć około 3 m².
Budowa krok po kroku
Krok 1: Przygotowanie pojemnika
Pojemnik należy przygotować wykonując w nim otwór na rurę drenarską o średnicy odpowiadającej jej rozmiarowi (np. 80 mm), przy czym środek otworu powinien znajdować się 20–25 cm nad dnem skrzyni. Jeśli pojemnik nie jest wodoszczelny, należy wyłożyć go folią PVC przeznaczoną do oczek wodnych (nie folią budowlaną).
Krok 2: Wypełnienie pojemnika
Dno skrzyni wypełnia się około 20 cm warstwą kruszywa, np. keramzytu (przy lżejszych donicach), żwiru lub kruszywa dolomitowego (przy donicach betonowych). Na kruszywie układa się rurę drenarską ze spadkiem 1–2%, z jednym końcem zaślepionym, a drugim wyprowadzonym poza pojemnik. Montuje się również rurę przelewową w pozycji pionowej, połączoną z drenarską i zabezpieczoną kratką. Rurę zasypuje się kruszywem do około 30 cm wysokości, a następnie dodaje się około 45 cm piasku z domieszkami, które pomagają utrzymać wilgotność i oczyszczać wodę opadową. Górną warstwę można wzbogacić kompostem lub ziemią urodzajną. Całość należy stopniowo zagęszczać, aby uniknąć późniejszego osiadania podłoża.
Krok 3: Doprowadzenie wody
Wodę doprowadza się do pojemnika za pomocą fragmentu rury skierowanej z rury spustowej w jego stronę. Należy zadbać, aby wylot rury nie znajdował się zbyt wysoko nad powierzchnią ogrodu, ponieważ może to prowadzić do wymywania wierzchniej warstwy podłoża.
Krok 4: Sadzenie roślin
Rośliny w ogrodzie deszczowym wspomagają oczyszczanie wody, dlatego stosuje się głównie gatunki typowe dla mokrych łąk, odporne zarówno na okresowe zalewanie, jak i suszę. Najlepiej wybierać byliny, aby uniknąć corocznych nasadzeń naruszających strukturę podłoża. Sadzonki rozmieszcza się równomiernie na powierzchni ogrodu, zwykle nieco gęściej niż zalecenia dla danego gatunku, o około 10–15%. Stosuje się większe, dobrze rozwinięte rośliny w co najmniej litrowych pojemnikach.
Krok 5: Dodanie kamieni i warstwy żwiru
Pod rurą spustową układa się kilka płaskich kamieni, aby woda deszczowa łagodnie rozlewała się po ogrodzie i nie powodowała rozbryzgów na ścieżki ani ściany budynku. Przestrzenie między roślinami można uzupełnić kruszywem, układając je ostrożnie, by nie uszkodzić roślin.
Pielęgnacja
Pielęgnacja ogrodu deszczowego jest prosta, zwłaszcza gdy wykorzystuje się rośliny rodzime przystosowane do lokalnych warunków. Taki ogród nie wymaga regularnego podlewania ani nawożenia, poza długimi okresami suszy. Wystarczy okresowo sprawdzać, czy rury nie są zatkane, czy silne opady nie przemieściły kamieni i nie spowodowały osiadania podłoża oraz czy skrzynia nie uległa uszkodzeniom. W razie potrzeby należy uzupełnić warstwy i wyrównać powierzchnię ogrodu.
Ogród deszczowy w gruncie
Ogród deszczowy to nasadzenia roślin w gruncie o zwiększonej przepuszczalności, do którego doprowadza się wodę z dachów i innych powierzchni utwardzonych. Dzięki temu może on zbierać wodę z obszaru większego niż własna powierzchnia. Sadzi się w nim rośliny typowe dla mokrych łąk, których system korzeniowy oczyszcza wodę z zanieczyszczeń. W zależności od lokalizacji można wybrać ogród infiltrujący lub wyściełany folią. Ogród z folią izoluje wodę od gruntu i stosowany jest w pobliżu budynków. Jeśli ogród znajduje się w odległości większej niż 5 m od zabudowań, lepszym i tańszym rozwiązaniem jest ogród infiltrujący, który umożliwia naturalne zasilanie wód gruntowych. Przy większej dostępnej przestrzeni można zamiast niego zastosować nieckę infiltracyjną.
Wybór miejsca
Przed założeniem ogrodu deszczowego należy upewnić się, że nie będzie on utrudniał dostępu do instalacji technicznych przy budynku ani kolidował z infrastrukturą podziemną czy korzeniami drzew. Trzeba też sprawdzić spadek terenu, ponieważ ogród w gruncie powinien znajdować się na niewielkim nachyleniu, aby woda rozchodziła się równomiernie. Ogród z folią można sytuować bliżej ścian z zachowaniem odstępu opaski odwadniającej, natomiast ogród infiltrujący powinien być oddalony co najmniej o 5 m.
Określenie powierzchni ogrodu
Wielkość ogrodu deszczowego zależy od powierzchni odwadnianej, czyli obszaru, z którego doprowadzana jest do niego woda. Najpierw oblicza się tzw. zredukowaną powierzchnię odwadnianą, mnożąc powierzchnię terenu przez odpowiedni współczynnik spływu zależny od rodzaju nawierzchni. Powierzchnia ogrodu powinna stanowić około 3% tak obliczonej zredukowanej powierzchni odwadnianej.
Przykład: Chcesz wykonać ogród, który przyjmie wodę z dachu o powierzchni 50 m² i ze ścieżki z kostki brukowanej o powierzchni 20 m².
50 m² x 0,95 + 20 m² x 0,7 = 61,5 m²
61,5 m² x 3% = 1,8 m²
Budowa krok po kroku
Krok 1: Zrobienie wykopu
W wybranym miejscu wykonuje się wykop o głębokości 90–95 cm. W przypadku ogrodu infiltrującego przechodzi się dalej do kolejnych etapów. Jeśli ogród ma być wyłożony folią, należy usunąć z wykopu ostre elementy i większe kamienie, aby nie uszkodziły izolacji, oraz zastosować odpowiednio grubą folię PVC. Brzegi folii zabezpiecza się kamieniami.
Krok 2: Wypełnienie wykopu
Wykop wypełnia się do wysokości około 20 cm od dna warstwą keramzytu, żwiru, kruszywa dolomitowego. W przypadku gorszej przepuszczalności podłoża stosuje się rurę drenarską ułożoną ze spadkiem 1–2% w kierunku odpływu. Łączy się ją z pionową rurą przelewową zakończoną kratką lub sitkiem, której zadaniem jest odprowadzanie nadmiaru wody podczas intensywnych opadów. W ogrodach z folią miejsce przejścia rury przez izolację uszczelnia się mufą i taśmą dekarską.
Następnie wykop zasypuje się tym samym kruszywem do wysokości około 30 cm, dokładnie przykrywając rurę. Kolejna warstwa to około 45 cm piasku gruboziarnistego z domieszką kruszyw w proporcji co najmniej 4:1 lub 3:1. Górne 10 cm można wzbogacić ziemią urodzajną lub kompostem.
Krok 3: Doprowadzenie wody do ogrodu
Aby woda swobodnie spływała do ogrodu trzeba zadbać o odpowiednie spadki. Można również zastosować korytka wyłożone kamieniami, tzw. suchy potok, prowadzony spod rury spustowej w kierunku ogrodu.
Krok 4: Sadzenie roślin
Jak w ogrodzie deszczowym w pojemniku.
Pielęgnacja
Jak w ogrodzie deszczowym w pojemniku.
Naturalistyczny staw retencyjny
Naturalistyczny zbiornik retencyjny to całoroczny zbiornik wodny, który zatrzymuje i oczyszcza wodę opadową. Jego funkcję wspierają rośliny wodne, które nadają mu naturalny charakter i poprawiają filtrację. Może on być częścią ogrodu lub większych założeń krajobrazowych i tworzyć siedlisko dla organizmów wodnych. Można go zakładać, gdy dysponujemy odpowiednią przestrzenią i możliwością doprowadzenia wody z dachu lub spływu powierzchniowego. Dla prawidłowego działania zaleca się pojemność co najmniej 15–20 m³.
Wybór miejsca
Aby staw działał prawidłowo musimy doprowadzić do niego wodę opadową z nawierzchni utwardzonych i dachów. Staw powinien być zlokalizowany w miejscu nasłonecznionym, ale nie dłużej niż 6-7 godzin w ciągu dnia. Stawu nie powinno się umieszczać w sąsiedztwie drzew liściastych ani roślin ekspansywnych, które mogą zanieczyszczać wodę lub uszkadzać uszczelnienie. Przed rozpoczęciem prac trzeba sprawdzić przebieg infrastruktury podziemnej, takiej jak instalacje wodne, kanalizacyjne czy elektryczne.
Staw składa się z 3 części. Filtr mineralno-roślinny i staw właściwy są zabezpieczone folią, więc mogą znajdować się w pobliżu budynków, ale zbiornik przelewowy powinien być odsunięty – min. 5 m (gdy budynek nie jest izolowany) lub 2 m (gdy budynek ma izolację).
Określenie powierzchni ogrodu
Pierwsze obliczenia wykonujemy tak samo jak w przypadku ogrodu deszczowego w gruncie. Obliczamy zredukowaną powierzchnię odwadnianą. Przyjmuje się, że na 100 m² powierzchnia filtra mineralno-roślinnego oraz zbiornika przelewowego powinny wynosić po 4 m², a powierzchnia właściwego stawu 8 m². Co daje w sumie 16 m².
Budowa krok po kroku
Krok 1: Zrobienie wykopu
Głównym elementem stawu jest profilowany wykop składający się z trzech części w proporcji 1:2:1, gdzie właściwy staw zajmuje powierzchnię dwukrotnie większą od pozostałych. Pierwszą częścią jest zagłębienie pod filtr mineralno-roślinny o głębokości ok. 50 cm poniżej poziomu terenu, wypełnione grysem chalcedonitowym w celu oczyszczania wody. Właściwy staw powinien mieć głębokość co najmniej 1 m, a jego lustro wody powinno znajdować się 20 cm poniżej gruntu. Brzegi należy ukształtować, w miarę możliwości, ze spadkiem 1:4 dla zachowania stabilności. Gdy nie ma takiej możliwości brzegi stawu można zabezpieczyć np. matami kokosowymi. Ostatni element to zbiornik przelewowy o głębokości 35 cm, który obsadzony roślinnością mokrych łąk pełni funkcję niecki retencyjnej przyjmującej nadmiar wody.
Wykopy pod filtr i staw właściwy należy oczyścić z gruzu, wysypać 5-centymetrową warstwą piasku i przykryć agrowłókniną chroniącą folię przed korzeniami. Następnie układa się folię PVC, dociskając jej krawędzie dużymi kamieniami. Granicę między filtrem a stawem wyznacza się płaskimi kamieniami, a obie części łączy rurą drenarską. Zbiornika przelewowego nie wyściela się folią, co umożliwia przesiąkanie oczyszczonej wody do gruntu.
Krok 2: Sadzenie roślin
Dobór roślin zależy od stanowiska. W filtrze i zbiorniku przelewowym sadzimy gatunki odporne zarówno na zalewanie, jak i suszę. W stawie właściwym roślinność powinna zajmować min. 1/3 powierzchni lustra wody (rośliny wynurzone, podwodne i pływające). Sadzimy je bezpośrednio w dnie lub w ekologicznych workach jutowych, stosując podłoże na bazie skał wulkanicznych lub bentonitu (unikamy torfu). Na koniec dno stawu wysypujemy żwirem i kamieniami, aby zamaskować folię.
Krok 3: Napełnianie wodą
Po posadzeniu roślin napełniamy staw do poziomu projektowanego lustra wody. Należy również wlać znaczną ilość wody do filtra oraz zbiornika przelewowego, co zapewni roślinom warunki do ukorzenienia się. Prawidłowe nawodnienie całego systemu retencyjnego jest niezbędne do jego funkcjonowania, zwłaszcza w okresach bez opadów.
Pielęgnacja
Pielęgnacja zbiornika wymaga podejmowania konkretnych działań w zależności od pory roku. Zimą należy zapobiegać całkowitemu zamarznięciu wody, na przykład poprzez umieszczenie w niej pionowo snopka słomy lub ściętej trzciny. Wraz z nadejściem wiosny usuwamy suche części roślin (pamiętając, by roślin szuwarowych nie wycinać poniżej lustra wody) oraz oczyszczamy dno z osadów mechanicznie lub za pomocą preparatów bakteryjnych, a następnie podłączamy pompę napowietrzającą. Latem dbamy o uzupełnianie poziomu wody i opcjonalnie wykaszamy turzyce, co sprzyja czystości zbiornika. Jesienią warto zabezpieczyć lustro wody siatką przed opadającymi liśćmi oraz wyczyścić i schować pompę przed zimą. Przez cały rok należy dodatkowo kontrolować drożność dopływu do zbiornika przelewowego, aby zapewnić prawidłowe odprowadzanie nadmiaru wody.
Przekroje do przerysowania
Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 i OGR.13 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:20). W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.
