Drewno jest bardzo wdzięcznym materiałem budowlanym, ponieważ jest stosunkowo łatwe w obróbce. Na zajęciach praktycznych uczymy się posługiwania zarówno narzędziami do obróbki ręcznej, jak i elektronarzędziami. Najważniejsze omówię w tym wpisie. Jeśli jeszcze tego nie zrobił_ś, koniecznie zacznij od przeczytania wpisu o właściwościach drewna.
Wszystkie zdjęcia w tym wpisie pochodzą ze strony narzedziak.pl.
Mierzenie i znakowanie
Drewno wiele wybacza, ale nie wszystko. Drobne nierówności można przeszlifować, ale zbyt krótkiej listewki już nie przedłużysz. Zresztą ze zbyt długą też może być problem, jeśli pomyłka jest niewielka i musisz dociąć np. 2 mm. Do wykonania pomiarów używamy standardowej miarki zwijanej i liniałów różnego rodzaju. Do wyznaczania kątów – kątowników stałych i nastawnych (takich, w których można zmieniać kąt).
Do pomiarów zewnętrznych, wewnętrznych i głębokości używamy suwmiarki. Dużym ułatwieniem jest suwmiarka elektroniczna.
Wymiary zaznaczamy ołówkiem lub nożem czy rysikiem traserskim. Punkty zaznaczamy punktakiem, który wbijamy lekko młotkiem. Ważne jest, aby po wymierzeniu zaznaczyć odpad (np. ukośnymi kreskami) oraz stronę licową (tą najładniejszą. Oznaczamy ją pętelką).
Bardzo ważne jest również uwzględnienie szerokości rzazu, czyli grubości piły, którą będziemy ciąć (a te potrafią się znacznie różnić w zależności od rodzaju piły). Jeśli mamy mało materiału lub jest wyjątkowo cenny lepiej sprawdzić wymiar na próbnej listewce. Mierzymy, zaznaczamy, ustawiamy piłę, tniemy i mierzymy ponownie. Jeśli wymiar się zgadza, tniemy docelowy materiał. Jeśli nie, korygujemy i znów sprawdzamy na listewce.
Unieruchomianie
Obrabiany kawałek drewna musi być solidnie przymocowany. Służą do tego różnego rodzaju imadła i ściski.
Piłowanie
Piły dzielimy na ręczne i mechaniczne. Niektóre z nich przeznaczone są do cięcia wzdłuż włókien, inne w poprzek (ponownie odsyłam Cię do wpisu o właściwościach drewna).
Piły ręczne
Płatnica zazwyczaj służy do cięcia wzdłuż włókien drewna, czyli do rozłupywania drewna na płaty. Ma rozwarte zęby, ustawione naprzemiennie na boki. Przez to rzaz jest szerszy niż sam brzeszczot, co zapobiega klinowaniu się narzędzia. W piłach do cięcia poprzecznego zęby są drobniejsze i strome (pochylone do przodu). Często stosuje się piły uniwersalne, które mogą służyć zarówno do cięcia wzdłuż, jak i w poprzek.
Grzbietnica ma brzeszczot wzmocniony paskiem stali, co zwiększa jej sztywność, ale uniemożliwia wykonanie głębokich cięć. Służy przede wszystkim do wycinania gniazd i czopów.
Piła włosowa składa się z wąskiego (jak włos) ostrza zamocowanego w ramie. Taka konstrukcja pozwala na zmianę kierunku cięcia i cięcie po liniach krzywych, np. przy wycinaniu jakiegoś elementu.
Piła kabłąkowa to ręczna piła z wąskim, wymiennym brzeszczotem napiętym w metalowej lub drewnianej ramie (kabłąku). Stosuje się ją przede wszystkim do cięcia drewna, zwłaszcza gałęzi i niewielkich pni.
Piły japońskie zasługują na osobny punkt. Różnią się od europejskich nie tylko kształtem, ale też sposobem cięcia. Cięcie następuje tylko w momencie pociągania piły do siebie, a nie podczas ciągnięcia i pchania, jak w piłach europejskich. Dzięki temu mogą być cieńsze, lżejsze i gładsze. Tną szybko i precyzyjnie, a ich rzaz jest wyjątkowo wąski. Rozróżniamy trzy główne rodzaje pił japońskich – kataba jest piłą uniwersalną, ryoba ma dwustronny brzeszczot (jeden do cięcia wzdłuż, a drugi w poprzek), a dozuki jest odpowiednikiem naszej grzbietnicy.
Pilarki
W przypadku elektronarzędzi mówimy częściej o pilarkach niż piłach, a najczęściej używamy potocznych nazw, takich jak wyrzynarka czy ukośnica. Oddają one zresztą całkiem dobrze przeznaczenie tych urządzeń.
Wyrzynarka posiada drobno ząbkowany brzeszczot, który tnie szybkimi ruchami w górę. Podobnie jak piła włosowa może ciąć po liniach krzywych i wycinania (wyrzynania) skomplikowanych kształtów lub, jak grzbietnica, do robienia nacięć. Wyrzynarki mogą być ręczne lub stolikowe.
Piła tarczowa i pilarka stołowa służą przede wszystkim do cięcia po linii prostej. Cięcie odbywa się poprzez szybkie obroty tarczy tnącej. Tarcze mogą być wymieniane, dzięki czemu możemy jej używać zarówno do cięcia wzdłuż, jak i w poprzek włókien. Ona również występuje w wersji ręcznej i stolikowej. Pilarka stolikowa wyposażona jest w prowadnice, co pozwala na powtarzalne i precyzyjne cięcie. Jeśli pilarka wyposażona jest w duży stół, umożliwia cięcie płyt. Dodatkowo tarczę tnącą można ustawić pod kątem, dzięki czemu uzyskujemy tzw. cięcie kątowe (poprzeczne lub wzdłużne). Regulować można również głębokość cięcia, więc możemy przecinać deski czy krawędziaki na wylot lub tylko je nacinać tworząc rowki.
Ukośnica to rodzaj piły tarczowej, ale z opuszczaną tarczą. Umożliwia precyzyjne cięcie poprzeczne, skośne i kątowe (oraz pod kątem złożonym, czyli jednocześnie skośnie i kątowo). Dzięki ruchomej prowadnicy możemy ciąć szersze kawałki, jednak zasadniczo piła przeznaczona jest tylko do cięcia w poprzek włókien.
Wiercenie
Wiercimy, aby zrobić otwory na wylot lub zagłębienia, by przełożyć śrubę lub aby zrobić miejsce na wkręt w twardym drewnie (w miękkim nie ma takiej potrzeby). Czasami wiercimy otwór, aby móc przełożyć „włos” piły.
Wiertarki
Istnieją co prawda ręczne wiertarki, ale zdecydowanie częściej używa się elektronarzędzi. Wiertarki mogą mieć dużą moc (służą do wiercenia nie tylko w drewnie, ale i w betonie). Do wielu prac w drewnie wystarczą jednak wiertarko-wkrętarki. Mogą występować w wersji sieciowej (na kabel) lub z akumulatorem.
Największym wyzwaniem przy obsłudze wiertarki jest utrzymanie jej prosto. Pomocne są stojaki na wiertarki. Są również dostępne wiertarki stojakowe lub stołowe, przeznaczone do precyzyjnych prac. W wierceniu przydatne są również różnego rodzaju ograniczniki, które pozwolą na wywiercenie otworu o odpowiedniej głębokości.
Wiertła i otwornice
Wiertarka nie jest nic warta bez wierteł. Rozróżniamy kilka rodzajów wierteł. Wiertła śrubowe służą do wykonywania otworów o małych średnicach. Wiertła piórkowe zostawiają otwory o większych średnicach. Pogłębiacze tworzą szerszy otwór, do którego może schować się łeb wkręta.
Wiertła puszkowe i otwornice służą do wycinania dużych, okrągłych otworów.
Łączenie
Istnieje kilka sposobów na łączenie ze sobą dwóch (i większej liczby) kawałków drewna. Możemy kleić (przydadzą się tu wcześniej omówione ściski), skręcać wkrętami (tu przyda się wkrętarka) i śrubami (tu konieczna jest wiertarka), zbijać gwoździami, łączyć kołkami, wpustkami lub złączami czopowymi i wczepowymi.
To wszystko to sposoby bezpośredniego łączenia drewna. Występuje też cały szereg łączników ciesielskich, takich jak kątowniki, płytki perforowane, wieszaki belek, podstawy słupów itp.
Wkrętaki i klucze
O wkrętarkach była już mowa. To teraz jeszcze dwa słowa o wkrętakach. Wkrętak to ręczne narzędzie służące do wkręcania wkrętów. Potocznie nazywane jest… śrubokrętem. To jednak mylna nazwa, bo śruby przykręcamy raczej kluczem. Czym więc różni się wkręt od śruby?
WKRĘT ma gwint przystosowany do wkręcania bezpośrednio w materiał. Jest ostro zakończony i z wyglądu przypomina wiertło. Wkręt może mieć łeb płaski, stożkowy lub okrągły, z różnymi gniazdami (płaskim, krzyżakowym PH i PZ, Torx).
ŚRUBA przechodzi na wylot i jest dokręcana nakrętką lub jest wkręcana we wcześniej przygotowany gwint. Najczęściej ma łeb sześciokątny, ale również może mieć inne kształty i gniazda jak wkręty.Jak już sobie wyjaśniliśmy tę drażliwą kwestię to przejdźmy do odpowiednich narzędzi. Możemy mieć pełen zestaw wkrętaków, do różnych łbów. Najbardziej uniwersalne są wkrętaki z wymienialnymi bitami. Często takie wkrętaki mają tzw. grzechotkę, czyli mechanizm, który pozwala obracać końcówkę roboczą tylko w wybranym kierunku, bez konieczności zdejmowania śrubokręta z łba wkrętu po każdym obrocie. Ułatwieniem mogą być również różnego rodzaju elastyczne przedłużacze do wkręcania w miejscach trudno dostępnych.
Do wkręcania śrub możemy użyć odpowiednich bitów lub klucza. Klucze mogą być płaskie lub oczkowe. Mogą też posiadać grzechotkę.
Młotki
Do budowy nawierzchni używamy młotków gumowych, zwanych brukarskimi. Tutaj przyda się zupełnie inne rodzaje młotków. Młotek stolarski lub ciesielski charakteryzuje się „pazurem” do wyciągania gwoździ. Młotek ślusarski, zwany warsztatowym jest najbardziej uniwersalny. Młotek drewniany, czyli podbijak przeznaczony jest do prac snycerskich, podbijania innych narzędzi, takich jak dłuto, przecinak.
Dłuta i frezarki
Łącza ciesielskie to tradycyjne sposoby łączenia elementów drewnianych bez użycia metalowych łączników, poprzez odpowiednie wycięcie i dopasowanie fragmentów drewna. Zakładki, zasuwy, czopy czy wczepy na jaskółczy ogon można wykonać ręcznie (piłą grzbietnicą oraz dłutami) lub mechanicznie (dłutownicą, wiertarką na statywie lub frezarką). Piły i wiertarki mamy omówione. Skupmy się na pozostałych.
Dłuto to narzędzie z metalowym ostrzem zakończonym ostrą krawędzią, służące do usuwania fragmentów drewna i wykonywania w nim zagłębień, rowków lub gniazd. Dłuto można prowadzić ręcznie albo pobijać jego rękojeść pobijakiem.
Dłutownica to maszyna do mechanicznego wykonywania otworów, gniazd i rowków w drewnie za pomocą dłuta. Ułatwia i przyspiesza wykonywanie połączeń ciesielskich i stolarskich. To takie dłuto na prąd.
Frezarka to elektronarzędzie służące do wykonywania rowków, wpustów, zagłębień, profili i innych kształtów w drewnie za pomocą obracającego się frezu. Umożliwia precyzyjną obróbkę krawędzi oraz wykonywanie elementów połączeń drewnianych.
Lamelownica to odmiana frezarki służąca do wykonywania podłużnych, półokrągłych rowków w drewnie, w które wkłada się lamelki (płytki drewniane).
Szlifowanie
Szlifowanie polega na usuwaniu nierówności i śladów po wcześniejszej obróbce drewna za pomocą materiału ściernego. Wygładzanie powierzchni nadaje drewnu równą, gładką fakturę i przygotowuje je do malowania, lakierowania, olejowania lub innego wykończenia. I pewnie nie zdziwi Cię jeśli powiem, że szlifować można ręcznie i mechanicznie.
Szlifowanie ręczne
Do szlifowania używamy papieru lub płótna ściernego o różnej gramaturze. Im niższy numer papieru, tym bardziej szorstki.
| Oznaczenie | Rodzaj pracy | Zastosowanie |
| P40 – P80 | zdzieranie zgrubne | usuwanie starych powłok, wyrównywanie |
| P100 – P180 | wstępne szlifowanie | wygładzanie powierzchni |
| P220 – P320 | dokładne szlifowanie | przygotowanie do malowania, lakierowania, olejowania |
| P400+ | wygładzanie | wykańczanie |
Aby ułatwić sobie pracę stosuje się klocki szlifierskie, na które naciąga się papier ścierny, uchwyt z tworzywa o podobnym przeznaczeniu lub gotowe kostki szlifierskie.
Szlifierki
Szlifierki to uniwersalne narzędzie stosowane w wielu pracach budowlanych. Omówmy te, które służą do obróbki drewna. Szlifierka taśmowa posiada ciągłą taśmę z papieru ściernego, rozpiętą na dwóch wałkach. Szlifierka oscylacyjna porusza się ruchem oscylacyjnym (szybki, powtarzający się ruch tam i z powrotem na niewielkiej odległości). Odmianą szlifierki oscylacyjnej jest szlifierka delta (trójkątna), nazywana potocznie żelazkiem. Szlifierka mimośrodowa posiada tarczę, która wykonuje jednocześnie ruch obrotowy i mimośrodowy (krążek porusza się po niewielkim okręgu).
Inne
Omówiliśmy całkiem sporo narzędzi do obróbki drewna. A to jeszcze nie wszystko! Na koniec zostawię Cię z listą prac dla zaawansowanych. Każda z nich wymaga oczywiście kolejnych sprzętów:
- wyginanie drewna
- fornirowanie i intarsja
- rzeźbienie i snycerka
- toczenie
- struganie
Przed nami jeszcze jeden wpis o drewnie – metody konserwacji.