Historia ogrodów i krajobrazów w naprawdę wielkim skrócie, czyli absolutne minimum, które musisz znać.
Dla uczniów minimum, dla zainteresowanych – punkt wyjścia do dalszych poszukiwań.
Ogrody starożytności. Impreza z wiszącą głową
Mezopotamia. Wiszące ogrody Babilonu
Kojarzysz Tygrys i Eufrat? To między tymi rzekami rozwinęła się Mezopotamia. Niektórzy uważają, że właśnie tam znajdował się rajski ogród – Eden. Żyzne tereny sprzyjały uprawie fig, palm, winorośli. Najbardziej znane założenie nazywane jest „wiszącymi ogrodami Babilonu”, które są zaliczane do 7 cudów świata starożytnego! Ogrody mogły zajmować kilka tarasów, ponieważ podtrzymywały je specjalne konstrukcje. Każdy taras izolowany był materiałem bitumicznym i pokryty grubą warstwą ziemi. A jak poradzono sobie z podlewaniem? Sztucznym nawadnianiem! W ogrodach w tym regionie rosły cyprysy, wiśnie, pomarańcze, cytryny, granaty, laury, róże, mirty, piwonie i wiele innych roślin.
Mezopotamia. Wisząca głowa Teummana
Z tego regionu pochodzi też płaskorzeźba zatytułowana Garden Party. Przedstawia króla Ashurbanipala z żoną, siedzących pod pergolą z pnących winorośli, wśród owocujących palm daktylowych i sosen. Służba wachluje parę królewską, podczas gdy muzycy grają w tle. Całkiem przyjemnie, prawda? No to teraz spójrz na inny fragment tej samej płaskorzeźby. Na gałęzi drzewa wisi odcięta głowa elamickiego króla Teummana, zabitego w bitwie z armią Aszurbanipala osiem lat wcześniej.
Egipt. Życie wokół sadzawki
Skąd wiemy jak wyglądały ogrody, które nie istnieją od setek lat? Głównie z płaskorzeźb i malowideł ściennych. Wiemy z nich, że ogrody zakładane przy pałacach egipskich władców i urzędników miały regularny układ, rytmicznie rozplanowaną roślinność, baseny lub stawy w centralnej części, altany ogrodowe oraz wysokie ogrodzenia.
Grecja. Święte gaje i gimnazjony
W starożytnej Grecji prywatne ogrody miały formę niewielkich wewnętrznych dziedzińców z basenami, rzeźbami, roślinami ozdobnymi w donicach oraz z roślinami użytkowymi – figami, gruszkami, granatami, oliwkami, winogronami. Poza tym istniały ogrody publiczne – święte gaje, czyli miejsca kultu z ołtarzami i roślinnością o bogatej symbolice oraz gimnazjony*, czyli miejsca służące do ćwiczeń. Gimnazjon składał się szatni, sal do masażu, sali z workami piasku do ćwiczeń ciosów, boisk, bieżni, miejsc do ćwiczeń w zapasach, łaźni i szatni. Wszystko to w otoczeniu drzew oraz posągów bohaterów i bóstw.
* Nazwa pochodzi od słowa gymnos, czyli nagi, bo ćwiczono tam bez ubrań.
Rzym. Domy atrialne i wiejskie wille
Ogrody rzymskie dzielimy na prywatne (miejskie i podmiejskie) oraz publiczne. Ogrody miejskie (villae urbanae), ściśle powiązane z budynkiem, lokalizowane były w atrium (niezadaszony pokój) i perystylu (ogród otoczony kolumnadą). Miały regularny układ, cięte krzewy i baseny. Ogrody podmiejskie (villae suburbanae) położone były na wzgórzach. Właściciele tych posiadłości budowali tarasy widokowe, pawilony ogrodowe, ławki. Takie ogrody były znacznie większe, więc mogły pomieścić baseny, fontanny i ozdobne kwietniki. Ogrody publiczne nawiązywały do greckich gimnazjonów lub budowane były wokół term, czyli miejsc do kąpieli i wypoczynku.
Ogrody średniowiecza. Jednorożce i zioła
Średniowiecze. Symbolika do kwadratu
Średniowieczne ogrody to przede wszystkim ogrody klasztorne i zamkowe. Bogata średniowieczna symbolika przeniknęła również do ogrodów. Wirydarz klasztorny miał być odzwierciedleniem biblijnego raju. Podział na 4 części nawiązywał do 4 ewangelistów lub 4 cnót, woda była symbolem życia, róże – krwi męczeńskiej itd.
Klasztory. Wirydarz
Wspomniany przed chwilą wirydarz to wewnętrzny ogród otoczony krużgankami (zadaszony chodnik wokół dziedzińca, pamiętasz rzymski persytyl?). Jego kształt zbliżony był do kwadratu. Ścieżki, prowadzone po obwodzie oraz przez ogród (po przekątnych lub prostopadle), dzieliły ogród na 4 równe części. Miejsce przecięcia alejek podkreślała studnia, fontanna, rzeźba lub drzewo. Wirydarz pełnił różne funkcje – było to miejsce spacerów, kontemplacji, wypoczynku, ale też element dekoracyjny.
Klasztory. Nie tylko wirydarz
W klasztorach, poza wirydarzami, zakładano również ogrody ziołowe z roślinami leczniczymi (herbularius), ogrody uprawowe (sady, warzywniki, winnice), stawy hodowlane czy reprezentacyjne ogrody opackie. Niektóre klasztory były tak rozbudowane, że tworzyły samowystarczalne gospodarstwa.
Zamki. Hortus conclusus
Z kolei w obrębie zamków powstawały małe, zamknięte ogródki – hortus conclusus. Sadzono kwiaty, często róże (pamiętasz wpis o ogrodach specjalnych?) oraz zioła. Pojawiały się pergole, fontanny, studnie oraz ławy darniowe – siedziska wykonane z gałęzi wierzby lub z cegieł, wypełnione ziemią i porośnięte trawą lub ziołami.
Zamki. Ogrody zabaw
Poza murami zamku można było sobie pozwolić na większe ogrody. Ogrody zabaw służyły jako miejsca spotkań i, jak sama nazwa wskazuje, zabaw dworskich. Dominowała łąka kwietna – otwarta przestrzeń, na której można było usiąść, otoczona krzewami i drzewami. Pojawiały się też elementy małej architektury – pergole, fontanny, studnie, altany, ozdobne kraty obsadzone pnącymi różami oraz znane Ci już ławy darniowe.
Zamki. Zwierzyńce
Również poza murami zamków znajdowały się zwierzyńce. Były to wydzielone fragmenty lasu, gdzie trzymano zwierzynę (jelenie, łosie, żubry, a nawet niedźwiedzie) przeznaczoną do polowań.
Zobacz jakie cuda trzymali w tych zwierzyńcach. Tu na przykład jednorożec!
Ogrody orientu. Raj na ziemi
Nowa religia. Archanioł Gabriel z wizytą u Mahometa
Islam, ukształtowany przez Mahometa w VII wieku, rozprzestrzenił się od Himalajów po Pireneje. Wraz z nim rozwijała się także sztuka ogrodowa. W islamie ogród był uznany za przebłysk raju, stanowił odzwierciedlenie boskiego piękna i harmonii. Woda, cień oraz zapach kwiatów tworzyły atmosferę spokoju i kontemplacji, sprzyjającą modlitwie i odpoczynkowi. Ze względu na zakaz przedstawiania postaci ludzkiej w sztuce islamskiej, w ogrodach nie znajdziemy rzeźb figuralnych. Zamiast tego rozwinęła się bogata ornamentyka abstrakcyjna. Mozaiki pokrywały alejki i tarasy, dekoracyjne wzory umieszczano na dnach basenów, a misterne zdobienia inspirowane były motywami roślinnymi i geometrycznymi.
Praktyczna religijność. Symbolika i ochrona przed upałem
Jednym z najważniejszych elementów ogrodów orientalnych była woda – symbolizująca życie, czystość i boską harmonię. Występowała w postaci basenów, kanałów, wodotrysków czy kaskad. Pełniła nie tylko funkcje estetyczne, ale również chłodziła powietrze w gorącym klimacie. Ogrody islamu charakteryzowały się także barwnymi, geometrycznymi układami roślin. Dominowały pachnące gatunki, takie jak róże, jaśmin, mirta, goździki, lilie czy cyprysy. Układ przestrzeni był starannie przemyślany, a całość otaczały mury, co miało zarówno praktyczne znaczenie (ochrona przed słońcem i wiatrem), jak i symboliczne – ogród odgradzał sferę duchową od zewnętrznego, materialnego świata pustyni.
Alhambra. Czerwona warownia
Ogrody islamskie były ściśle powiązane z architekturą. Często otaczały pałace, meczety czy domostwa, stanowiąc ich przedłużenie i miejsce duchowej refleksji. Ich układ oparty był na podziale na cztery części, co nawiązywało do czterech rzek raju wspomnianych w Koranie. Dziś ślady tej niezwykłej tradycji odnajdujemy w słynnych ogrodach, takich jak Alhambra w Hiszpanii, ogrody w Marrakeszu, pałac Taj Mahal w Indiach czy perskie ogrody w Iranie. Ich piękno i symbolika do dziś inspirują architektów krajobrazu i miłośników sztuki ogrodowej na całym świecie.
* Wszystkie zdjęcia w tej części pochodzą z Alhambry – warownego zespołu pałacowego z XIII-XIV wieku.
Ogrody renesansu. Pokazówka
Ogrody renesansu = ogrody włoskie
Kolejne trzy okresy w historii ogrodów przypisuje się często trzem różnym państwom. I tak ogrody renesansowe nazywane są ogrodami włoskimi.
Najbardziej charakterystyczne dla tego stylu było zespolenie ogrodu i architektury w jedną kompozycyjną całość. Ale uwaga! Budynek jest w tym układzie elementem dominującym, a mała architektura jest nadrzędna nad roślinami. Bo jak pisał Bandinelli w 1554 r.: „rzeczy, które się muruje, winny nadawać kierunek i stać się wytycznymi dla tych, które się sadzi”.
W ogrodzie renesansu rządzi symetria – jedna główna oś oraz geometria – kwatery ogrodowe wyglądają jak szachownica.
Partery i trochę włoskich słów
W ogrodach renesansowych znajdziemy kilka charakterystycznych elementów:
- gardino secreto – odpowiednik średniowiecznego hortus conclusus (patrz wyżej);
- gardino de semplici – odpowiednik średniowiecznego herbularius (też było);
- parter ogrodowy – geometryczne rabaty wypełnione strzyżonymi żywopłotami, kwiatami i kolorowym kruszywem;
- inne formy roślinne – kwatery wypełnione drzewami, strzyżone szpalery, labirynty, topiary, donice;
- urządzenia wodne – fontanny, baseny, kaskady, ukryte „sztuki wodne” (giocchi d’aqua)**;
- budowle ogrodowe – tarasy, schody, mury oporowe z grotami i niszami, ławki, altany i pergole, woliery, bramy;
- rzeźby – często w połączeniu z fontannami i innymi budowlami.
** Były to ukryte urządzenia, które niespodziewanie wytryskiwały wodę na przechodniów. Taki prank 😉
Kardynał Ippolito II d’Este i Pirro Ligorio
Do najbardziej znanych ogrodów renesansowych należą ogrody przy pałacu papieskim w Watykanie, ogrody przy Villa Medici w Weronie czy pałac Tuileries w Paryżu. Na zdjęciu obok i na grafice powyżej znajduje się Villa d’Este w Tivoli, której ogrody zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zaprojektował je Pirro Ligorio na zlecenie kardynała Ippolito Il d’este.
Polskie przykłady są o wiele skromniejsze, ale i tych nie brakuje: ogrody pałacowe w Mogilanach (pod Krakowem) i Łobzowie (obecnie część Krakowa), ogród królowej Bony na Wawelu (odtworzony i warty zobaczenia), ogrody zamkowe w Wiśniczu i Zamościu, ogród włoski przy pałacu w Łańcucie.
Ogrody baroku. Jeszcze więcej parterów
Ogrody baroku = ogrody francuskie
Po ogrodach włoskich czas na ogrody francuskie.
Podobnie jak w przypadku ogrodów renesansowych tu również budynek i ogród tworzą całość. Kompozycja opiera się na osi symetrii, ale powstają też założenia wieloosiowe. Geometryczne kwatery ogrodowe zostały zastąpione rozległymi, dekoracyjnymi parterami, które kontrastują z wysokimi boskietami i szpalerami. Ogrody francuskie zajmowały coraz większe obszary i były bogato wyposażone. Każdy metr kwadratowy był starannie zaprojektowany – ukształtowanie terenu, mała architektura, roślinność, elementy wodne.
Partery, szpalery, boskiety i cały słownik
Opisując ogrody baroku moglibyśmy stworzyć cały słownik sztuki ogrodowej (hmm, przecież mamy taki słownik – wiele haseł wyjaśniam właśnie tam). Znajdziemy w nich:
- partery ogrodowe – gazonowe (trawnik z wyciętymi wzorami), rabatowe (kwiaty otoczone żywopłotem), haftowe (najbardziej reprezentacyjne);
- szpalery, aleje i boskiety – szukaj w słowniku;
- wgłębniki – trawniki z obniżoną częścią środkową;
- labirynty – wiadomo;
- rzeźby ogrodowe – dużo i wszędzie;
- elementy wodne – kanały, baseny (w tym tzw. partery wodne), fontanny, kaskady;
- zwierzyńce – jak w średniowieczu;
- menażerie – kolekcje zwierząt w zagrodach, pierwowzór ogrodów zoologicznych;
- budowle ogrodowe – schody, rampy, mury tarasowy, groty, trejaże, belwedery, pomarańczarnie.
Ludwik XIV i André Le Nôtre
Czołowym twórcą ogrodów barokowych był André Le Nôtre, nadworny ogrodnik Ludwika XIV. Jego największe (dosłownie) dzieło to ogród królewski w Wersalu, o powierzchni 8000 ha. Plan założenia z 1770 roku widzisz na ilustracji obok. Inne znane ogrody francuskie to Vaux-le-Vicomte, Hamption Court w Anglii, Peterhof w Rosji, Schönbrunn w Austrii, Het Loo w Holandii.
Przykłady ogrodów barokowych w Polsce: ogród przypałacowy w Wilanowie, ogród Branickich w Białymstoku, Ogród Saski w Warszawie lub park w Nieborowie.
Ogrody angielskie. Fejkowe krajobrazy
Ogrody krajobrazowe = ogrody angielskie
Możesz mieć czasami problem z rozróżnieniem ogrodu włoskiego od francuskiego, ale z ogrodem angielskim pójdzie o wiele łatwiej, bo to zupełnie inna bajka.
Bo tu geometria idzie precz, a królują formy naturalne. Ogród ma służyć do kontemplacji piękna przyrody, a nie manifestacji władzy nad nią. Plan ogrodu jest nieregularny, swobodny, asymetryczny. Rośliny rządzą, elementy architektoniczne są tylko dodatkiem. Woda wciąż obecna, ale jako rzeki i jeziora, najlepiej naturalne lub wyglądające na naturalne. Zamiast bogatych parterów pojawiają się trawniki i łąki, a drzewa mogą rosnąć swobodnie, tworząc nieregularne grupy.
Drzewa, ukształtowanie terenu i woda
Jak wspomniałam przed chwilą w ogrodach angielskich to rośliny odgrywają główną rolę. Wciąż jednak mamy elementy tworzone przez człowieka. Główne elementy przestrzenne to:
- zadrzewienia – lasy, gaje, grupy, kępy, klomby i solitery;
- kwietniki – początkowo w połączeniu z drzewami i krzewami, później jako kwietniki dywanowe i kosze kwiatowe;
- elementy wodne – naturalne i udające naturalne (jeziora, rzeki, strumienie, źródła, stopnie wodne);
- skały – naturalne lub udające naturalne (groty, alpinaria);
- drogi – do spacerowania i podziwiania widoków;
- rzeźby – tym razem nieliczne, wkomponowane w zieleń;
- lapidaria i ruiny – stare rzeźby, pozostałości po starych budowlach, wmurowywane w mury lub obrośnięte roślinnością, naturalne i sztuczne ruiny;
- budowle ogrodowe – użytkowe (mosty, szklarnie, budynki dla zwierząt) lub ozdobne (altany, świątynie, belwedery, wieże obserwacyjne, arkady);
- trawniki – te słynne angielskie, ale też łąki i runo leśne.
W Polsce wykształciło się wiele odmian ogrodu krajobrazowego, gdzie proporcje między tymi elementami były różne. W ogrodach sentymentalnych wprowadzano dużo budowli nawiązujących do starożytnych świątyń, wiejskich chat i chińskich pawilonów, a także egzotyczną roślinność. W ogrodach klasycystycznych próbowano łączyć styl francuski z angielskim, zachowując osie, ale pozostawiając resztę swobodnie. Celem ogrodów romantycznych było pielęgnowanie tradycji narodowych (dla przypomnienia – były to czasy utraty niepodległości), stąd liczne pomniki bohaterów narodowych. Z kolei w ogrodach naturalistycznych ograniczano liczbę budowli, a największe zainteresowanie poświęcano roślinom.
Księżna Izabela Czartoryska i Piotr Aigner
Do najbardziej znanych ogrodów krajobrazowych należą Clarmont, Stowe, Kensington i Kew Gardens w Anglii oraz Petit Trianon we Francji.
W Polsce wiele ogrodów zachowało się do dzisiaj, m.in. Arkadia Heleny Radziwiłłowej koło Nieborowa, Ogrody Izabeli Czartoryskiej w Powązkach i Puławach, Łazienki Królewskie w Warszawie, a także przebudowane ogrody w Wilanowie, Natolinie i Łańcucie.
Jako ciekawostkę dodam, że Łazienki Królewskie w Warszawie to jeden z pierwszych przykładów ogólnodostępnego parku. To właśnie w tym okresie zaczęto udostępniać królewskie ogrody mieszkańcom miast.
Ogrody Dalekiego Wschodu. (Nie tylko) grabiony żwir
Ogrody chińskie
Przenieśmy się na drugi koniec świata. Ogrody chińskie i japońskie od dawna inspirowały projektantów ogrodów w Europie (stąd te pergole chińskie w parkach krajobrazowych). Warto więc poświęcić im chwilę.
Ogrody chińskie miały być odzwierciedleniem ziemskiego raju, miejscem kontemplacji i ćwiczeń. Fascynacja siłami natury przekładała się na zróżnicowanie terenu (w nawiązaniu do gór) i elementów wodnych (symbolizujących rzekę). Znaczenie symboliczne miały również rośliny. Charakterystyczne elementy ogrodów chińskich to:
- zróżnicowanie terenu;
- kamienie i głazy symbolizujące góry;
- łukowate mostki;
- pagody – budowle na rzucie koła, kwadratu lub wieloboku z dachem z wywiniętymi połaciami;
- okrągłe okna w ogrodzeniach;
- bonsai – miniaturowe drzewa, szczególnie w małych ogrodach;
- brak trawników, parterów ogrodowych czy topiarów.
Ogrody japońskie
Ogrody japońskie mogą kojarzyć Ci się ze starannie grabionym żwirem, jednak to bardzo duże uproszczenie. Jest wiele odmian ogrodów japońskich – stawowe, pagórkowate, kamienne, herbaciane, literackie albo przepiękne ogrody mchu. Każdy element takiego ogrodu ma swoje znaczenie, często o podłożu religijnym. Charakterystyczne elementy to:
- krajobraz w miniaturze – inspirację czerpano z rodzimej przyrody;
- żwir lub piasek zamiast trawników, grabiony w faliste linie nawiązujące do wody;
- kamienie i głazy w różnej formie;
- elementy wodne – stawy, strumienie, kaskady, pojemniki na wodę;
- drzewa kształtowane do określonej formy.
Poczytaj również o keresansui i bonseki w lekcji o ogrodach specjalnych.
Ogrody w stylu japońskim można oglądać w różnych częściach świata. W Polsce najbardziej znane znajdują się we Wrocławiu, Pisarzowicach, Gdańsku i Olsztynie.
Ogrody modernizmu. Mniej znaczy więcej
Mies van der Rohe i spółka
Im bliżej współczesności tym trudniej pisać skrótowo. Ale obiecałam Ci historię ogrodów w kosmicznym skrócie, więc skupię się tylko na jednym stylu, który dominował w połowie XX wieku.
Modernizm w ogrodach to powrót do geometrii, ale nie do symetrii. W planie dominują proste figury, ale układ jest najczęściej asymetryczny. Elementy kompozycyjne zestawiane są kontrastowo. Duże przeszklenia budynków (możliwe dzięki nowej technologii) sprawiają, że wnętrze i zewnętrze wzajemnie się przenikają, co sprawia, że ogród staje się przedłużeniem domu. Wprowadzana jest zarówno roślinność rodzima, jak i obca.
Okres modernizmu to nie tylko rozwój ogrodów przydomowych, ale przede wszystkim wszelkich przestrzeni publicznych – parków, ogrodów botanicznych i zoologicznych, skansenów, ogrodów dziecięcych (prototyp placów zabaw), ogrodów szkolnych i przedszkolnych. Płaskie dachy, chętnie stosowane przez modernistycznych architektów, zmieniały się w ogrody i tarasy wypoczynkowe. Ponadto rozwinęła się urbanistyka, czyli projektowanie miast i dzielnic.
Najbardziej znane przykłady ogrodów modernistycznych (na zdjęciach po kolei):
- Villa Noailles w Hyères. Zaprojektowany przez Gabriela Guévrékiana, inspirowany kubizmem i awangardą. Stanowi integralną część modernistycznej willi autorstwa Roberta Malleta-Stevensa.
- Barcelona Pavilion to ikona modernizmu, stworzona przez Ludwiga Miesa van der Rohe na Wystawę Światową w 1929 roku. Całość oparta jest na precyzyjnym kadrowaniu widoków i grze światła.
- Villa Tugendhat w Brnie, również zaprojektowana przez Miesa van der Rohe.
- Donnell Garden w Kalifornii, zaprojektowany przez Thomasa Churcha, to ogród prywatny, który przeszedł do historii dzięki falistemu, rzeźbiarskiemu basenowi.
Ciąg dalszy nastąpi?
Kończymy nasz szybki przegląd ogrodów historycznych. Myślę, że będę wracać do niektórych tematów przy okazji innych lekcji. Na pewno chciałabym zrobić osobny wpis (lub cały cykl) o współczesnej architekturze krajobrazu. Czy jest jakiś temat, który Cię szczególnie interesuje? Jeśli tak – koniecznie daj mi znać.
