Restauracja, renowacja, rekonstrukcja, rewaloryzacja, rewitalizacja, rekultywacja i jeszcze na dokładkę konserwacja! Masz problem z zapamiętaniem tych pojęć? To spróbujmy rozłożyć je na części pierwsze. Dołożymy do tego jeszcze kartę wenecką, florencką i konwencję paryską. A wszystko na przykładzie ogrodów zabytkowych.
Re- i -cja
Zacznijmy od samego re-. Co oznacza ten przedrostek, który pojawia się w (prawie) wszystkich tych wyrazach? Dokładnie to samo, co w słowach, które na pewno doskonale znasz:
restart, remix, repost, refresh, replay
Ponowne uruchomienie, nowa wersja, ponowne udostępnienie, odświeżenie, odtworzenie.
Coś, co robimy po raz kolejny. Coś, co odtwarzamy, a nie tworzymy na nowo. Bazujemy na czymś, co już istnieje.
Z kolei -cja oznacza proces, zjawisko lub efekt działania. Rekonstrukcja = proces odtwarzania, rewitalizacja = proces ożywiania.
-cośtam-
Rekonstrukcja
Na początek, coś łatwego. Re-konstrukcja, to po prostu „ponowna konstrukcja”. Rekonstrukcja to odtworzenie czegoś, co istniało wcześniej, na podstawie zachowanych fragmentów, dokumentacji, badań lub innych wiarygodnych źródeł.
Przykładowo – w ogrodzie przypałacowym, w okresie baroku, istniały ozdobne partery, ale w późniejszych latach zostały zaorane i zamienione na trawnik. Istnieją jednak ryciny, które pokazują, jak te partery wyglądały. Możemy je więc odtworzyć.
Renowacja i restauracja
Zestawiam te słowa, bo łatwo je razem zapamiętać. W jednym mowa o czymś nowym (re-nowa-cja), a w drugim o czymś starym (re-sta(u)ra-cja). Ale!
Renowacja jest pojęciem szerszym. Może dotyczyć zarówno starej kamienicy, ławki parkowej, mebla, jak i zwykłego budynku bez wartości zabytkowych. Chodzi o doprowadzenie czegoś do lepszego stanu.
Restauracja oznacza działania mające wydobyć, zachować lub przywrócić historyczne cechy obiektu, nie niszcząc oryginalnej substancji.
Przykłady:
Jeśli odmalujesz starą bramę i naprawisz zawiasy → renowacja.
Jeśli zachowasz oryginalne warstwy farby, odtworzysz historyczny kolor na podstawie badań i zabezpieczysz detal → restauracja.
Jeszcze inaczej – renowacja sprawia, że coś wygląda jak nowe, restauracja przywraca wartość historyczną.
Rekompozycja
Czym jest kompozycja pisałam w artykule Komponuj ogród jak obraz. I teraz wyobraź sobie taką sytuację – jesteś renesansowym projektantem ogrodów. Tworzysz zarąbistą przestrzeń przy jakimś pałacu. A po Twojej śmierci przychodzi nowy „projektant”, który sam nie umie niczego nowego wymyślić tylko coś tu doda, a coś tam odejmie. Co oczywiście spartoli cały Twój pomysł. Na szczęście zostawiłeś po sobie ryciny. I jak się w końcu (jako duch) doczekasz XX wieku i i Karty Florenckiej, to ktoś odgrzebie te Twoje zapiski i odtworzy Twoją kompozycję.
Rekompozycja oznacza działania polegające na przywróceniu ładu kompozycyjnego albo stworzeniu nowego, spójnego układu na bazie istniejących elementów.
Rewaloryzacja
Z czym kojarzy Ci się słowo walor? Czy ktoś jeszcze go używa? Walor to „dodatnia cecha”, czyli coś pozytywnego. Dawniej mówiło się, że ktoś „prezentuje swoje walory”. Rewaloryzacja to przywracanie utraconych wartości obiektu, zespołu zabytkowego albo krajobrazu – historycznych, estetycznych, użytkowych i przestrzennych. Czyli powrót do tego, co dobre.
I teraz ważna kwestia. Rewaloryzacja jest pojęciem szerszym. Restauracja, rekompozycja i rekonstrukcja to wszystko przykłady rewaloryzacji!
Konserwacja
Zróbmy sobie przerwę od tych wszystkich re- i pogadajmy o konserwacji. Z czym kojarzy Ci się to słowo? Bo mi z tym:
I to skojarzenie wcale nie jest taka głupie. Bo konserwacja to zabezpieczanie, utrwalanie i zachowanie obiektu w możliwie niepogorszonym stanie, tak aby przetrwał jak najdłużej. Czyli dokładnie jak w przypadku konserw z jedzeniem.
I teraz uwaga! Konserwacja, podobnie jak rewaloryzacja to pojęcie szersze. W ramach konserwacji mamy pielęgnację (np. utrzymanie roślinności przez podlewanie, przycinanie, nawożenie itd.), renowację (o niej była już mowa) czy nawet leczenie drzew.
Rewitalizacja
Ok, to jeszcze jedno pojęcie, które może kojarzyć się z zabytkowymi obszarami, choć jest o wiele, wiele szersze. Vita to życie. Możesz skojarzyć to ze słowem „witalność”. Rewitalizacja to przywrócenie życia i funkcji obszarowi zdegradowanemu, który znajduje się w stanie krytycznym pod względem społecznym, przestrzennym, gospodarczym lub środowiskowym.
Rewitalizacja to nie tylko remont czy renowacja, jak sądzą niektórzy. W tym wypadku ważny jest cały kontekst, zarówno przestrzeń, jak i ludzie, którzy w niej żyją i pracują. Czyli:
- odnawiamy stare kamienice (aspekt przestrzenny)
- tworzymy plac, miejsce spotkań mieszkańców (aspekt społeczny)
- wspieramy lokalnych sklepikarzy i rzemieślników (aspekt gospodarczy)
- wprowadzamy roślinność, poprawiamy mikroklimat i tworzymy miejsca przyjazne ptakom (aspekt środowiskowy).
Przykładem rewitalizacji są Superille w Barcelonie.
Rekultywacja
I ostatnie słowo na dziś. I nie, nie chodzi o kult, czyli ubóstwienie, ale o kultywację, czyli uprawianie. Rekultywacja to przywracanie wartości użytkowych, przyrodniczych lub krajobrazowych terenom zdegradowanym, zwłaszcza zniszczonym przez działalność człowieka.
Najczęściej dotyczy wyrobisk po kopalniach, hałd, składowisk odpadów, terenów poprzemysłowych. Może obejmować modelowanie rzeźby terenu, poprawę gleby, nawiezienie warstwy urodzajnej, nasadzenia roślin, tworzenie zbiorników wodnych, urządzenie parków lub terenów rekreacyjnych.
Przykładem rekultywacji jest Park Śląski w Chorzowie.
Działania konserwatorskie w ogrodach zabytkowych
Uporządkujmy to, co powyżej. Ochrona ogrodów historycznych obejmuje cały szereg różnych działań. Do najbardziej podstawowych należą:
- zabezpieczenie – powstrzymanie procesów niszczenia
- konserwacja – utrzymanie i utrwalenie aktualnego stanu (pielęgnacja, renowacja, leczenie)
- rewaloryzacja – przywrócenie wartości historycznych (restauracja, rekompozycja, rekonstrukcja)
- adaptacja – przystosowanie do innego użytkowania niż pierwotnie.
Międzynarodowe akty prawne związane z ochroną zabytków
Obiecałam jeszcze dwa słowa o jakiś kartach i konwencjach.
W największym skrócie – w temacie ochrony zabytków mamy trzy ważne dokumenty:
- Karta Wenecka (1964) określa zasady konserwacji i restauracji zabytków oraz zespołów zabytkowych.
- Karta Florencka (1981/1982) określa zasady ochrony ogrodów historycznych jako żywych zabytków.
- Konwencja Paryska (1972) to międzynarodowa umowa UNESCO o ochronie światowego dziedzictwa kulturowego i naturalnego.
Karta Wenecka to podstawa nowoczesnej konserwacji zabytków architektury. Karta Florencka to kluczowy dokument dla architektury krajobrazu i konserwacji parków. Konwencja paryska wprowadziła Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Jak to zapamiętać? Zacznijmy od końca – wyobraź sobie wieżę Eiffla, Luwr i katedrę Notre-Dame, czyli to, co kojarzy się z Paryżem. To przykład zespołu wpisanego na listę UNESCO.
Florencja też kojarzy się z zabytkowymi budynkami, ale tu możemy pójść w inne skojarzenie – flora, czyli rośliny. A Karta Florencka odnosi się do ogrodów. Bingo!
Dobra, teraz Wenecja. Z czym kojarzy Ci się Wenecja. Tak, z kanałami. A wokół kanałów co jest? Stare budynki, które wymagają ciągłej konserwacji, bo ta woda wszędzie to raczej im nie pomaga.
Uff, dobrnęliśmy do końca. To teraz sprawdzian! Nie, żartuję. Ale mam nadzieję, że cokolwiek ta moja pisanina Ci rozjaśniła.
