Znamy już najważniejsze właściwości drewna oraz podstawowe metody obróbki i narzędzia do tego potrzebne. Czas przejść do czegoś co fachowo nazywa się wykończeniem, a oznacza pokrycie drewna różnego rodzaju powłokami w celu zmiany jego właściwości i/lub ochrony. Dla porządku muszę dodać, że skupimy się tylko na tych środkach, które można stosować w małej architekturze, czyli w elementach drewnianych narażonych na warunki atmosferyczne.
Surowe czy wykończone?
Po wykonaniu elementu z drewna możemy zdecydować czy zostawimy je surowe czy pokryjemy je jakąś powłoką. Jakie są zalety i wady zachowania surowego drewna:
| Zalety | Wady |
| zachowuje naturalny wygląd, kolor i fakturę drewna | zwykle ma krótszą trwałość niż drewno odpowiednio zabezpieczone |
| nie wymaga stosowania farb, lakierów ani impregnatów (ogranicza ilość stosowanych substancji chemicznych) | jest bardziej narażone na wilgoć i wodę, może szybciej ulegać grzybom i owadom |
| pod wpływem słońca zmienia kolor i szlachetnie szarzeje | pod wpływem słońca zmienia kolor i szarzeje, co może być czasem sprzeczne z zamierzeniem |
| jest łatwiejsze do późniejszej obróbki lub renowacji | może pękać, paczyć się i zmieniać wymiary pod wpływem zmian wilgotności |
Kiedy zachowanie surowego drewna najlepiej się sprawdza? Jeśli stosujemy gatunki o wysokiej odporności (np. robinia) lub tworzymy rozwiązanie tymczasowe, które w krótkim czasie ma być zastąpione przez inne, trwalsze.
W pozostałych przypadkach, jeśli chcemy zabezpieczyć drewno (przed wilgocią, grzybami i owadami), poprawić jego właściwości (np. twardość i odporność na zarysowania, jak w przypadku podłóg), zmienić jego wygląd (np. nadać mu kolor) musimy zastosować impregnat penetrujący lub powłoki pozostające na powierzchni.
Impregnacja
Impregnacja to proces zabezpieczania drewna poprzez zastosowanie środka impregnującego, który wnika w jego strukturę lub tworzy na jego powierzchni warstwę ochronną.
Impregnacja penetrująca (wnikająca)
Jeśli chodzi o impregnację wnikającą w strukturę wyróżniamy kilka rodzajów. Impregnacja zanurzeniowa polega na zanurzaniu drewna w impregnacie na określony czas, dzięki czemu środek wnika w jego strukturę. Ma zastosowanie w przypadku elementów małej architektury. W impregnacji ciśnieniowej impregnat jest wtłaczany w drewno pod wysokim ciśnieniem, co zapewnia bardzo głęboką i trwałą ochronę. To dobra metoda zabezpieczania elementów, które znajdują się na zewnątrz, jak pergole czy altany. Z kolei impregnacja próżniowa składa się z dwóch etapów. Najpierw usuwa się powietrze z porów drewna za pomocą próżni, a następnie pod ciśnieniem wprowadza impregnat głębiej w strukturę. Jest to najskuteczniejsza, ale też najdroższa metoda, więc stosuje się ją zazwyczaj w przypadku drewna konstrukcyjnego i przemysłowego.
Impregnacja powierzchniowa
W zasadzie impregnacją będzie każde pokrycie drewna powłoką, która zabezpieczy je przed wilgocią, grzybami czy owadami. Jednak powłoki mogą pełnić też inne funkcje, jak zmiana koloru czy właściwości drewna. Nie ma więc sensu omawiać ich tylko pod kątem impregnacji. Spójrzmy na nie w szerszej perspektywie.
Powłoki
Olej
Woski i oleje dają minimalną ochronę, ale pozwalają drewnu zachować jego naturalny charakter. Nie przesłaniają, a wręcz uwypuklają rysunek słojów. Nadają lekki, naturalny połysk. Stosuje się wosk pszczeli lub mieszanki różnych wosków oraz olej lniany lub mieszanki różnych olejów. Zarówno wosk, jak i olej wymagają regularnego odświeżania. Wosk stosuje się głównie do wnętrz, olej można stosować również na zewnątrz.
Lakier, bejca i lakierobejca
Lakiery tworzą na powierzchni ciągłą, odporną warstwę ochronną. Chronią przede wszystkim przed wilgocią, wodą, promieniowaniem UV i zabrudzeniami, a także ograniczają ścieranie powierzchni.
Bejca służy przede wszystkim do barwienia drewna – nadaje mu określony kolor, jednocześnie podkreślając jego naturalne usłojenie. Sama bejca nie zapewnia wystarczającej ochrony przed warunkami atmosferycznymi, dlatego potrzebna jest kolejna warstwa, która przejmie funkcję ochronna.
Aby uniknąć konieczności nakładania kilku warstw można zastosować lakierobejcę, która łączy barwienie z ochroną.
Zróbmy sobie małą przerwę i zastanówmy się co jest lepsze – pokrycie drewna bejcą, a potem lakierem czy zastosowanie lakierobejcy? Bejca + lakier – daje większą kontrolę nad efektem: najpierw można dokładnie dobrać kolor, a następnie zabezpieczyć drewno lakierem. Zwykle pozwala też uzyskać bardziej równomierne wykończenie. Lakierobejca – jest prostsza i szybsza w zastosowaniu, bo barwi i zabezpiecza jednocześnie. Łatwiej też wykonać renowację bez nakładania dwóch różnych produktów.
Lazura
Lazura, podobnie jak lakierobejca służy do jednoczesnego barwienia i ochrony drewna. Wnika częściowo w drewno i tworzy na jego powierzchni cienką, elastyczną powłokę, która chroni przed wilgocią, promieniowaniem UV i warunkami atmosferycznymi.
Czym więc różni się od lakierobejcy? Różnice są niewielkie. Lazura jest bardziej elastyczna i mniej kryjąca, dzięki czemu mocno zachowuje naturalny wygląd i usłojenie drewna. Lakierobejca tworzy bardziej wyraźną powłokę lakierową, która jednocześnie barwi drewno. Daje zwykle większą ochronę powierzchniową, ale może mocniej przykrywać naturalną strukturę drewna.
Farba
Farba do drewna tworzy na jego powierzchni kryjącą powłokę, która zabezpiecza drewno przed wilgocią, promieniowaniem UV, zabrudzeniami i warunkami atmosferycznymi. W przeciwieństwie do lazury czy lakierobejcy zakrywa naturalny kolor i usłojenie drewna.
Opalanie
Jest jeszcze inna, ciekawa metoda zabezpieczania drewna. Podpalenie! A dokładniej mówiąc opalenie go, czyli powierzchniowe zwęglenie drewna. Dzięki temu staje się bardziej odporne na wilgoć, grzyby, owady i warunki atmosferyczne. Jednocześnie drewno uzyskuje charakterystyczny ciemny, zwęglony wygląd.
Przygotowanie powierzchni
Niezależnie od tego czy będziemy nakładać impregnat czy olej, czy zależy nam na ochronie przed wilgocią czy na zmianie wyglądu – zawsze musimy przygotować powierzchnię przed przystąpieniem do pokrycia jej powłoką. Powierzchnia powinna być czysta, sucha, odtłuszczona i odpowiednio wyszlifowana.
- Wysuszenie – drewno powinno być odpowiednio suche przed malowaniem
- Oczyszczenie – usunięcie kurzu, brudu, tłuszczu, żywicy
- Usuwanie starych powłok – jeśli to konieczne*
- Impregnacja – jeśli drewno nie było impregnowane ciśnieniowo lub w inny penetrujący sposób
- Naprawa uszkodzeń – wypełnienie ubytków, pęknięć lub otworów odpowiednim materiałem
- Szlifowanie – wyrównanie powierzchni i usunięcie nierówności oraz śladów po obróbce
- Odpylanie – dokładne usunięcie pyłu po szlifowaniu
- Gruntowanie – jeśli to konieczne**
- Nałożenie właściwej powłoki – np. farby, lazury, lakierobejcy lub lakieru.
* Usuwanie starych powłok
Jeśli drewno było wcześniej pomalowane lub polakierowane, przed nałożeniem nowej powłoki należy ocenić stan starego wykończenia. Nie zawsze trzeba usuwać je w całości, jednak w przypadku łuszczenia, pękania, odspajania się powłoki lub nierównej i zatłuszczonej powierzchni jej usunięcie może być konieczne. Starą warstwę należy również usunąć, jeśli planujemy zastosować inny rodzaj wykończenia, np. zastąpić lakier olejem.
Do usuwania farby lub lakieru można wykorzystać papier ścierny, ręcznie lub przy użyciu szlifierki, opalarkę albo specjalne preparaty chemiczne. Wybór metody zależy od rodzaju drewna, grubości powłoki i jej stanu.
** Gruntowanie
Nie każda powłoka wymaga osobnego gruntowania. Niektóre impregnaty, lazury czy farby tworzą kompletny system ochronny bez dodatkowego gruntu. Najlepiej zawsze stosować grunt zalecany przez producenta konkretnej powłoki.
Najczęściej grunt stosuje się na nowe, surowe drewno, szczególnie przed malowaniem i przy drewnie bardzo chłonnym lub przy odnawianiu starego drewna, jeśli powierzchnia została oczyszczona do surowego drewna.
Planowanie prac wykończeniowych
Zwróć uwagę, że wykończenie i odnawianie elementów drewnianych jest bardzo czasochłonne. Nie wystarczy tylko przemalować elementu gruntem, bejcą i lakierem. Po każdej takiej czynności musimy zostać element do wyschnięcia, a to zajmuje czas. Uwzględnij to przy planowaniu prac!
Czytaj etykiety!
Stosując takie preparaty jak bejce, lazury czy lakiery mamy do wyboru różne ich rodzaje. To, z czego są wykonane, wpływa na ich właściwości, ale też na to, jakich środków użyjemy do ich nałożenia. Zawsze czytaj etykiety na opakowaniach. Znajdziesz tam informacje o czasie schnięcia, o liczbie warstw niezbędnej dla uzyskania odpowiedniego efektu lub o powierzchni, jaką możesz nimi pokryć, a także o środkach ostrożności, które musisz stosować.
